Czy sąd gospodarczy jest właściwy do rozpoznania sprawy przeciwko byłemu przedsiębiorcy?

Sąd Okręgowy, rozpoznając zażalenie, powziął poważną wątpliwość co do rozstrzygnięcia Sądu Rejonowego, w związku z wejściem w życie w dniu 20.03.2007 r. ustawy z dnia 16.11.2006 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 35, poz. 1699 - dalej "ustawa z dnia 16 listopada 2006 r."). Podniósł, że ustawodawca uzupełnił zawartą w art. 479(1) § 1 k.p.c. definicję sprawy gospodarczej stwierdzeniem, iż zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej przez którąkolwiek ze stron stosunku cywilnego po jego powstaniu nie wyłącza zastosowania przepisów o postępowaniu odrębnym w sprawach gospodarczych, natomiast nie dokonał tego w odniesieniu do art. 2 ust. 1 ustawy.
Podkreślił, że sąd gospodarczy rozpoznaje sprawy, które odpowiadają legalnej definicji zawartej w art. 2 ust. 1 ustawy, a nie może budzić wątpliwości, iż sprawa z udziałem byłego przedsiębiorcy nie spełnia jej wymagań oraz nie jest sprawą, którą ustawodawca zakwalifikował ex lege jako gospodarczą (art. 2 ust. 2 ustawy). Opierając się na wykładni językowej tego przepisu, należy więc przyjąć, że sprawa tocząca się z udziałem byłego przedsiębiorcy nie jest sprawą gospodarczą, lecz sprawą cywilną (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 5.10.1995 r., III CZP 128/95, OSNC 1996, nr 1, poz. 13).
Zaznaczył jednak, że nie można przejść do porządku nad nowelizacją art. 479(1) § 1 k.p.c. i przedstawionym w uzasadnieniu projektu celem jej dokonania, niemniej uznał, iż przepis ten - interpretowany ściśle - przesądził tylko zasady postępowania w sprawach byłego przedsiębiorcy (verba legis: "zaprzestanie... nie wyłącza zastosowania przepisów niniejszego działu"), natomiast z konieczności zastosowania przepisów o postępowaniu odrębnym w sprawach gospodarczych nie można wnioskować o gospodarczym charakterze sprawy w rozumieniu art. 2 ust. 1 ustawy oraz o kognicji sądu gospodarczego.
Sąd Najwyższy, rozpoznając przytoczone na wstępie zagadnienie prawne, przedstawione postanowieniem z dnia 13.03.2008 r. przez Sąd Okręgowy w Krakowie, przekazał je do rozstrzygnięcia składowi powiękoszonemu, postanowieniem z dnia 23.07.2008 r. (art. 390 § 1 k.pc.). Podkreślił, że w efekcie niefortunnej zmiany art. 479(1) § 1 k.p.c. powstała poważna kolizja ustrojowa, gdyż sprawa przypisana w wyniku tej nowelizacji do postępowania odrębnego w sprawach gospodarczych jednocześnie nie mieści się w definicji "sprawy gospodarczej" ustalonej w ustawie z dnia 24.05.1989 r. Wobec budzącej wątpliwość stylizacji zdania drugiego tego przepisu, utrudniającej leb wręcz uniemożliwiającej prawidłową, zgodną z zasadami wykładni, interpretację, rysują się dwa przeciwstawne rozwiązania, które nie usuwają wszystkich występujących wątpliwości, a każde z nich może być poddane uzasadnionej krytyce jurydycznej. Nie można przy tym wykluczyć wykładni celowościowej oddającej tzw. wolę ustawodawcy i przyjąć, że sprawy opisane w zdaniu drugim art. 479(1) § 1 k.p.c. są sprawami gospodarczymi w rozumieniu art. 2 ustawy. Zastosowanie tego kierunku rozumowania prowadziłoby jednak do swoistej "recydywy" Sądu Najwyższego, który już raz - w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 18.03.1991 r., III CZP 9/91 (OSNCP 1991, nr 8-9), poz. 98 - zastosował podobny zabieg, trafnie skrytykowany w literaturze.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Uniwersalną, pełną defininicję sprawy gospodarczej zawiera art. 2 ustawy, według którego są to sprawy ze stosunków cywilnych między przedsiębiorcami prowadzącymi działalność gospodarczą na zasadach określonych w odrębnych przepisach, w zakresie prowadzonej przez nich działalności gospodarczej. Poza tym pozostaje otwarty katalog rodzajowo określonych spraw stanowiących sprawy gospodarcze na podstawie art. 2 ust. 2 ustawy, skoro pkt 8 tego przepisu stanowi, że mogą to być inne sprawy, przekazane przez odrębne przepisy. Artykuł 479(1) § 1 k.p.c. definuje natomiast jako gospodarcze sprawy ze stosunków cywilnych między przedsiębiorcami, w zakresie prowadzonej przez nich działalności gospodarczej. Zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej przez którąkolwiek ze stron stosunku cywilnego po jego powstaniu nie wyłącza zastosowania przepisów działu IVa, tytułu VII, księgi pierwszej kodeksu postępowania cywilnego.

Należy stwierdzić, że sprawie można przypisać charakter sprawy gospodarczej w znaczeniu ustrojowym wtedy, gdy zostają spełnione kumulatywnie wszystkie trzy przesłanki wynikające z art. 2 ust. 1 ustawy. Musi więc być to sprawa cywilna, powstała w zakresie prowadzonej działalności gospodarczej, a w chwili jej wniesienia strony muszą mieć status przedsiębiorców prowadzących działalność gospodarczą na zasadach okreśonych w odrębnych przepisach.

Nie oznacza to, że w każdej z tych spraw właściwe jest postępowanie odrębne w sprawach gospodarczych, do tego bowiem postępowania należą tylko te sprawy, które obejmuje definicja zawarta w art. 479(1) k.p.c, z wyłączeniem spraw wskazanych w art. 479(2) k.p.c. Z tych właśnie względów należą do kompetencji sądów gospodarczych, choć nie są rozpoznawane w postępowaniu odrębnym, gdyż podlegają postępowaniu nieprocesowemu, sprawy np. z zakresu bankwego postępowania ugodowego (art. 23 i 28 ustawy z dnia 3.02.1993 r. o restrukturyzacji finansowej przedsiębiorstw i banków oraz o zmianie niektórych ustaw, Dz. U. Nr 18, poz. 82 ze zm.).

Definicja zawarta w art. 479(1) k.p.c. została sformułowana - co wynika z treści tego przepisu - tylko na użytek działu IVa, tytułu VII, księgi pierwszej kodeksu postępowania cywilnego i ma w stosunku do definicji zawartej w art. 2 ust. 1 ustawy węższy zakres. Z tego względu np. sprawa o odszkodowanie na podstawie art. 64 ustawy z dnia 25.09.1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (jedn. tekst: Dz. U. z 2002 r. Nr 112, poz. 981 ze zm.), która nie jest rozpoznawa w trybie nieprocesowym, wyczerpuje znamiona sprawy gospodarczej w rozumieniu art. 2 ust. 2 pkt4 ustawy, ale nie mieści w definicji zawartej w art. 479(1) k.p.c., podlega rozpoznaniu przez sąd gospodarczy w postępowaniu "zwykłym" (por. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 25.05.1994 r., III CZP 38/94, OSNCP 1994, nr 11, poz. 201).

Trzeba też zauważyć, że według art. 479(1) k.p.c. nie zostały skierowane do postępowania odrębnego sprawy określone w art. 2 ust. 2 pkt 8 ustawy, tj. - jak stanowi ten przepis - "inne sprawy przekazane przez odębne przepisy". Z tego względu nie są rozpoznawane w postępowaniu odrębnym, choć należą do kompetencji sądów gospodarczych, sprawy przewidziane w art. 112 i 152 ustawy z dnia 29.08.1997 r. - Prawo bankowe (jedn. tekst: Dz. U. z 2002 r., Nr 72, poz. 655 ze zm.; por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27.04.1995 r., III CZP 51/95, OSNC 1995, nr 9, poz. 125).

Sprawa gospodarcza została zdefiniowana w art. 479(1) k.p.c. na użytek odrębnego postępowania procesowego według tej samej metody, jak w art. 2 ustawy. Wszystkie trzy jej przesłanki także muszą być spełnione kumulatywnie, przy czym ustawodawca w paragrafie drugim przepisu dopełnił to określenie, wymieniające te rodzaje spraw, które wprawdzie nie spełniają wymagań stawianych sprawie gospodarczej w §1, ale należą do nich z mocy arbitralnego ustanowienia.

Tytułem przykładu można podać, że sprawy gospodarcze z udziałem rolników w zakresie działalności innej niż wymieniona w art. 479(2) § 2 k.p.c., np. łąkarstwa, suszarnictwa, zielarstwa, przechowalnictwa, nasiennictwa, itp., są rozpoznawane w postępowaniu odręnym na zasadach właściwych dla innych spraw gospodarczych (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 16.05.1991 r., III CZP 39/91, OSNCP 1992, nr 1, poz. 9).

Trzeba się zgodzić z wyrażonymi w literaturze zapatrywaniami, że dwukrotne określenie przez ustawodawcę pojęcia spraw gospodarczych ma uzasadnienie w odręności funkcji obu tych znaczeń i w związku z tym nieznowelizowanie art. 2 ust. 1 ustawy przez zamieszczenie w nim wzmianki o braku wpływu zaprzestania działalności gospodarczej przez którąkolwiek ze stron po powstaniu stosunku cywilnego na kometencję sądu gospodarczego, nie może pozbawić jurydycznego znaczenia. Nie budzi więc wątpliwości, także z punktu widzenia wykładni funkcjonalnej, wniosek, że nie ma znaczenia kwestia, czy sprawy objęte hipotezą art. 479(1) § 1 zdanie drugie k.p.c. zachowują status spraw gospodarczych, czy też nie są takimi sprawami przynależnymi do tego postępowania odrębnego w rozumieniu tego unormowania, gdyż o przynależności sprawy do kompetencji sądów gospodarczych w znaczeniu ustrojowym może decydować tylko to, czy są one sprawą gospodarczą w rozumieniu art. 2 ustawy. Siegając do uzasadnienia projektu ustawy z dnia 16.11.2006 r. (Sejm V Kadencji, druk nr 484) należy jednak wskazać, że ustawodawca kierował się założeniem, iż zmiana art. 479(1) § 1 k.p.c. rozstrzygnie jednocześnie problem stosowania przepisów o postępowaniu w sprawach gospodarczych i zakresu kompetencji sądu gospodarczego.

   
© 2008-2011   Kancelaria Adwokacka Arkadiusz Tetela     Powered by Web & Art sp. z o.o.